بیش فعالی کودکان یا اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) یکی از اختلالات شایع دوران کودکی است که می تواند بر توجه، کنترل تکانه، فعالیت حرکتی و عملکرد کودک در خانه و مدرسه تاثیر بگذارد. کودک مبتلا به بیش فعالی ممکن است مدت زیادی نتواند روی یک فعالیت تمرکز کند، صحبت دیگران را قطع کند، قبل از تمام شدن سوال پاسخ دهد، زیاد حرکت کند یا برای انجام فعالیت های نیازمند تمرکز با مشکل مواجه شود.
با وجود اینکه بیش فعالی مستقیما یک اختلال گفتاری محسوب نمی شود، بسیاری از کودکان مبتلا به ADHD ممکن است در زمینه گفتار، زبان، مهارت های ارتباطی و کاربرد اجتماعی زبان نیز چالش هایی داشته باشند. این مشکلات می توانند روی عملکرد تحصیلی، ارتباط با همسالان و تعامل کودک با اعضای خانواده اثر بگذارند.
در چنین شرایطی، گفتاردرمانی کودکان بیش فعال می تواند در کنار سایر اقدامات تخصصی، به تقویت مهارت های ارتباطی و زبانی کودک کمک کند.
پیشنهاد مطالعه: گفتاردرمانی چیست؟
آیا کودکان بیش فعال به گفتاردرمانی نیاز دارند؟
همه کودکان مبتلا به بیش فعالی به گفتاردرمانی نیاز ندارند. نیاز به گفتاردرمانی زمانی مطرح می شود که کودک علاوه بر علائم ADHD، در زمینه گفتار، زبان یا ارتباط نیز مشکل داشته باشد.
برای مثال ممکن است کودک:
- نتواند افکار خود را به شکل منظم بیان کند.
- هنگام صحبت کردن موضوع را مرتب تغییر دهد.
- صحبت دیگران را قطع کند.
- دستورهای چندمرحله ای را به سختی دنبال کند.
- در پیدا کردن کلمات مناسب مشکل داشته باشد.
- در تعریف کردن یک داستان یا اتفاق دچار بی نظمی شود.
- در برقراری ارتباط با همسالان مشکل داشته باشد.
- نتواند نوبت خود را در مکالمه رعایت کند.
- بیش از حد یا با سرعت زیاد صحبت کند.
در این شرایط، ارزیابی توسط متخصص گفتاردرمانی می تواند مشخص کند که آیا کودک علاوه بر بیش فعالی، با اختلال گفتار یا زبان نیز مواجه است یا خیر.
ارتباط بین بیش فعالی و مشکلات گفتار و زبان
کودک برای برقراری ارتباط موفق به مجموعه ای از مهارت ها نیاز دارد. این مهارت ها فقط شامل تلفظ صحیح کلمات نیستند. توانایی درک زبان، استفاده از واژگان، ساخت جمله، سازماندهی افکار، رعایت نوبت در مکالمه و درک موقعیت اجتماعی نیز بخش مهمی از ارتباط محسوب می شوند.
برخی کودکان مبتلا به ADHD ممکن است در مهارت های زبانی کاربردی و ارتباط اجتماعی مشکلاتی نشان دهند. برای مثال، کودک ممکن است موضوع صحبت را ناگهان تغییر دهد یا بدون توجه به واکنش مخاطب به صحبت خود ادامه دهد.
گاهی نیز کودک به دلیل کمبود توجه، بخشی از صحبت را از دست می دهد و در نتیجه نمی تواند پاسخ مناسبی ارائه کند. بنابراین باید مشخص شود که مشکل اصلی ناشی از توجه است، اختلال زبان است یا ترکیبی از چند عامل.
نقش گفتاردرمانی در درمان بیش فعالی کودکان چیست؟
گفتاردرمانی معمولا درمان مستقیم خود ADHD نیست. تشخیص و درمان بیش فعالی باید توسط متخصص مربوطه انجام شود و ممکن است شامل مداخلات رفتاری، آموزشی و در برخی موارد دارویی باشد.
نقش گفتاردرمانی در کودکان بیش فعال بیشتر به شناسایی و درمان مشکلات گفتار، زبان و ارتباط مربوط می شود.
گفتاردرمانگر می تواند مهارت هایی را تقویت کند که کودک برای موفقیت در مدرسه، خانه و ارتباط با همسالان به آنها نیاز دارد.
این مهارت ها می توانند شامل:
- درک دستورات
- افزایش واژگان
- جمله سازی
- سازماندهی کلام
- داستان گویی
- مهارت های مکالمه
- رعایت نوبت
- گوش دادن فعال
- پاسخ مناسب به سوالات
- استفاده مناسب از زبان در موقعیت های اجتماعی
باشند.
گفتاردرمانی چگونه به کودک بیش فعال کمک می کند؟
یکی از اهداف مهم گفتاردرمانی، کمک به کودک برای استفاده موثرتر از زبان است. در این فرآیند، گفتاردرمانگر فعالیت ها را متناسب با سن، توانایی و میزان توجه کودک انتخاب می کند.
تقویت توجه شنیداری
کودک باید بتواند هنگام صحبت کردن والدین، معلم یا همسالان به پیام آنها توجه کند. گفتاردرمانگر می تواند فعالیت هایی را طراحی کند که کودک را به گوش دادن دقیق و پاسخ دادن به اطلاعات شنیداری تشویق کنند.
برای مثال، کودک می تواند یک دستور کوتاه را گوش کند و آن را انجام دهد. با افزایش توانایی کودک، تعداد مراحل دستور نیز می تواند بیشتر شود.
تقویت درک دستورات
برخی کودکان بیش فعال در انجام دستورهای چندمرحله ای مشکل دارند. این مشکل همیشه به معنی ضعف در زبان نیست و ممکن است به توجه یا حافظه کاری نیز ارتباط داشته باشد.
گفتاردرمانگر می تواند دستورها را به صورت مرحله ای آموزش دهد و از روش های دیداری و کلامی برای افزایش درک کودک استفاده کند.
تقویت مهارت جمله سازی
کودک باید بتواند افکار خود را در قالب جمله های واضح بیان کند. تمرین جمله سازی می تواند به کودک کمک کند تا اطلاعات را با ترتیب مناسب بیان کند.
برای مثال، کودک می تواند یاد بگیرد یک اتفاق را از ابتدا تا انتها با استفاده از کلمات مناسب توضیح دهد.
اهمیت تقویت داستان گویی در کودکان بیش فعال
داستان گویی یکی از مهارت های مهم زبانی است که به سازماندهی افکار کمک می کند.
کودک بیش فعال ممکن است هنگام تعریف یک اتفاق، بخش هایی از داستان را حذف کند یا از موضوع اصلی فاصله بگیرد. تمرین داستان گویی به او کمک می کند تا رویدادها را با ترتیب منطقی بیان کند.
گفتاردرمانگر می تواند از تصاویر، داستان های کوتاه و فعالیت های بازی محور استفاده کند.
برای مثال کودک ابتدا باید شخصیت داستان را معرفی کند، سپس درباره اتفاق اصلی صحبت کند و در پایان نتیجه داستان را بیان کند.
این تمرین علاوه بر زبان، می تواند مهارت سازماندهی کلامی کودک را نیز تقویت کند.
گفتاردرمانی و مهارت های ارتباط اجتماعی
یکی از مشکلاتی که ممکن است در برخی کودکان بیش فعال دیده شود، دشواری در رعایت قواعد مکالمه است.
کودک ممکن است:
- صحبت دیگران را قطع کند.
- بدون توجه به موضوع پاسخ دهد.
- بیش از حد صحبت کند.
- نوبت خود را رعایت نکند.
- فاصله مناسب با مخاطب را رعایت نکند.
- به واکنش مخاطب توجه کافی نداشته باشد.
گفتاردرمانگر می تواند این مهارت ها را در قالب بازی و موقعیت های شبیه سازی شده تمرین کند.
برای مثال، کودک در یک بازی دو نفره یاد می گیرد ابتدا به صحبت طرف مقابل گوش دهد، سپس پاسخ دهد و بعد منتظر نوبت خود بماند.
نقش بازی در گفتاردرمانی کودکان بیش فعال
کودکان معمولا از طریق بازی ارتباط بهتری با محیط برقرار می کنند. برای کودکی که توجه محدودی دارد، فعالیت های طولانی و یکنواخت ممکن است جذابیت کمی داشته باشند.
به همین دلیل، گفتاردرمانگر می تواند از بازی های کوتاه و هدفمند استفاده کند.
بازی های مناسب ممکن است شامل:
- بازی های نوبتی
- کارت های تصویری
- داستان سازی
- پیدا کردن اشیا
- بازی های پرسش و پاسخ
- بازی نقش آفرینی
- دسته بندی کلمات
- توصیف تصاویر
باشند.
هدف از این بازی ها صرفا سرگرمی نیست؛ بلکه هر فعالیت باید یک هدف ارتباطی یا زبانی مشخص داشته باشد.
گفتاردرمانی برای مشکلات تلفظ در کودکان بیش فعال
برخی کودکان مبتلا به ADHD ممکن است همزمان با مشکلات توجه، اختلال تلفظ نیز داشته باشند. در این حالت کودک ممکن است برخی صداها را حذف یا جایگزین کند یا کلمات را به شکل نادرست بیان کند.
اگر اختلال تلفظ وجود داشته باشد، گفتاردرمانگر می تواند تولید صداها را ارزیابی کند و در صورت نیاز تمرین های تخصصی را برای اصلاح تلفظ در نظر بگیرد.
البته نباید هر اشتباه تلفظی را به بیش فعالی نسبت داد. تشخیص علت مشکل نیازمند ارزیابی دقیق گفتار و زبان است.
تاثیر گفتاردرمانی بر عملکرد تحصیلی کودک
مهارت های گفتاری و زبانی ارتباط نزدیکی با یادگیری دارند. کودک برای موفقیت در مدرسه باید بتواند صحبت های معلم را درک کند، سوال بپرسد، پاسخ دهد، داستان و مطالب را توضیح دهد و دستورهای کلامی را دنبال کند.
اگر کودک در زبان یا ارتباط مشکل داشته باشد، ممکن است این مشکلات به شکل ضعف در عملکرد تحصیلی نیز دیده شوند.
گفتاردرمانی با تقویت مهارت های زبانی می تواند به کودک کمک کند تا در موقعیت های آموزشی ارتباط موثرتری برقرار کند.
آیا گفتاردرمانی باعث درمان کامل بیش فعالی می شود؟
خیر. باید میان درمان ADHD و درمان مشکلات گفتار و زبان همراه با آن تفاوت قائل شد.
گفتاردرمانی به طور مستقیم ADHD را درمان نمی کند، اما اگر کودک در کنار بیش فعالی دچار مشکلات گفتار، زبان یا ارتباط باشد، درمان این مشکلات می تواند عملکرد ارتباطی او را بهتر کند.
درمان بیش فعالی معمولا به یک رویکرد چندجانبه نیاز دارد و ممکن است متخصصان مختلف بر اساس شرایط کودک در روند درمان مشارکت داشته باشند.
تشخیص مشکلات گفتار و زبان در کودک بیش فعال
قبل از شروع گفتاردرمانی، ارزیابی دقیق اهمیت زیادی دارد. گفتاردرمانگر ابتدا با والدین درباره سابقه رشد کودک، مهارت های ارتباطی و مشکلات موجود صحبت می کند.
سپس ممکن است موارد زیر بررسی شوند:
مهارت های درک زبان
توانایی کودک برای درک سوالات، دستورات و جملات بررسی می شود.
مهارت های بیان زبان
واژگان، جمله سازی و توانایی بیان افکار مورد ارزیابی قرار می گیرند.
تلفظ و وضوح گفتار
نحوه تولید صداهای گفتاری و میزان قابل فهم بودن گفتار بررسی می شود.
مهارت های ارتباط اجتماعی
رعایت نوبت، شروع و پایان مکالمه، توجه به مخاطب و حفظ موضوع گفتگو بررسی می شود.
توجه و مشارکت در فعالیت
میزان مشارکت کودک در فعالیت های گفتاری نیز مورد توجه قرار می گیرد.
نتایج ارزیابی مشخص می کنند که آیا کودک به گفتاردرمانی نیاز دارد و کدام مهارت ها باید در اولویت قرار بگیرند.
والدین چه نقشی در گفتاردرمانی کودک بیش فعال دارند؟
مشارکت والدین می تواند روند تمرین را در محیط خانه تقویت کند. والدین بهتر است تمرین های گفتاردرمانی را در فعالیت های روزمره کودک قرار دهند.
برای مثال، هنگام خرید می توان نام محصولات را تمرین کرد. هنگام کتاب خواندن می توان از کودک خواست شخصیت های داستان را معرفی کند. در زمان بازی نیز می توان رعایت نوبت و پاسخ دادن به سوالات را تمرین کرد.
بهتر است تمرین ها کوتاه، منظم و متناسب با توانایی توجه کودک باشند.
همچنین والدین نباید کودک را به دلیل قطع کردن صحبت دیگران یا فراموش کردن دستورها سرزنش کنند. آموزش تدریجی و تکرار مناسب معمولا نتیجه بهتری ایجاد می کند.
چه زمانی کودک بیش فعال به گفتاردرمانگر نیاز دارد؟
اگر کودک مبتلا به ADHD در کنار علائم بیش فعالی، مشکلات قابل توجهی در گفتار یا زبان دارد، ارزیابی گفتاردرمانی می تواند مفید باشد.
برخی نشانه های مهم عبارت اند از:
- گفتار نامفهوم
- تاخیر در رشد زبان
- ضعف واژگان
- جمله سازی ضعیف
- مشکل در تعریف داستان
- مشکل در درک دستورهای کلامی
- دشواری در پیدا کردن کلمات
- قطع مداوم صحبت دیگران
- ناتوانی در رعایت نوبت مکالمه
- مشکل در ارتباط با همسالان
- اختلال تلفظ
- دشواری در بیان منظم افکار
وجود این نشانه ها به تنهایی تشخیص قطعی یک اختلال گفتاری نیست، اما می تواند دلیل مناسبی برای ارزیابی تخصصی باشد.
انتخاب گفتاردرمانگر برای کودک بیش فعال
انتخاب گفتاردرمانگر باید بر اساس نیاز واقعی کودک انجام شود. متخصص باید بتواند علاوه بر بررسی تلفظ، مهارت های زبان دریافتی و بیانی، ارتباط اجتماعی و عملکرد کودک در موقعیت های روزمره را نیز ارزیابی کند.
برنامه درمانی موفق معمولا یک نسخه ثابت برای همه کودکان نیست. سن کودک، شدت مشکلات، توانایی توجه، وضعیت زبانی و شرایط خانوادگی باید در طراحی برنامه در نظر گرفته شوند.
گفتاردرمانگر پس از ارزیابی، برنامه ای متناسب با شرایط کودک طراحی می کند. تمرین های زبانی، فعالیت های بازی محور، تقویت مهارت های مکالمه، داستان گویی، درک دستورها و مشارکت والدین می توانند بخش هایی از این برنامه باشند.
هدف نهایی، کمک به کودک برای برقراری ارتباط واضح تر، مشارکت بهتر در محیط خانواده و مدرسه و استفاده موثرتر از مهارت های زبانی است. بنابراین اگر کودک بیش فعال علاوه بر مشکلات توجه و کنترل تکانه، در گفتار، زبان یا ارتباط نیز مشکل دارد، بهتر است این موضوع در یک ارزیابی تخصصی گفتاردرمانی بررسی شود.
- ↩ دکتر شیرین جعفری متخصص گفتاردرمانی
- ↩ درخواست مشاوره و نوبت دهی گفتار درمانی و کاردرمانی
- ↩ تماس سریع با مرکز توانبخشی: ۰۹۰۱۲۹۲۲۲۳۹
- ↩ مشاوره رایگان و پذیرش: ۰۲۱۸۸۹۶۲۳۱۲
